بازار سرمایه ایران فقط سهام نیست؛ از اوراق بدهی و صندوقهای درآمد ثابت تا صندوقهای کالایی، اهرمی و ابزارهای مشتقه در آن قابل معامله است. در این راهنما، هر ابزار را از نظر ریسک، بازدهی و نقدشوندگی بررسی میکنیم.
به گزارش صنعت مالی، بازار سرمایه ایران طیف گستردهای از ابزارهای مالی را در اختیار سرمایهگذاران قرار میدهد؛ از سهام و حق تقدم گرفته تا اوراق بدهی، صندوقهای سرمایهگذاری، ابزارهای مشتقه و گواهیهای سپرده کالایی. ابزارهای مالی موجود در بورس تهران شامل سهام و حق تقدم، آتی تک سهم، آتی سبد سهام، اختیار معامله سهام، اختیار فروش تبعی، اوراق مشارکت، انواع صکوک، صندوقهای قابل معامله و صندوق زمین و ساختمان است. هر یک از این ابزارها سطح متفاوتی از ریسک، بازدهی و نقدشوندگی دارند و انتخاب درست میان آنها بیش از هر چیز به پروفایل ریسک، افق سرمایهگذاری، دانش مالی و هدف مالی سرمایهگذار بستگی دارد. سازمان بورس و اوراق بهادار نیز با رصد مستمر نیازهای اقتصادی، توسعه ابزارهای مالی نوین مانند انواع صندوقهای کالایی، اوراق مشتقه و ابزارهای بدهی را در دستور کار قرار داده است.
سهام عادی رایجترین ابزار بازار سرمایه است و بازدهی آن از دو مسیر افزایش قیمت و سود تقسیمی (DPS) تأمین میشود. خرید مستقیم سهام نیازمند دانش تحلیلی، پیگیری مستمر بازار و شناخت صنایع است. این ابزار برای افراد ریسکپذیر با افق سرمایهگذاری بلندمدت (بیش از سه تا پنج سال) مناسب است. افرادی که تجربه کافی ندارند یا فرصت تحلیل مستمر بازار را ندارند، بهتر است از مسیر سرمایهگذاری غیرمستقیم (صندوقهای سهامی) وارد شوند.
حق تقدم سهام به سهامداران فعلی امکان مشارکت در افزایش سرمایه شرکت و حفظ درصد مالکیت را میدهد. نوسانات این ابزار بالاست و بیشتر برای معاملهگران کوتاهمدت مناسب است.
اوراق بدهی شامل اسناد خزانه اسلامی (اخزا) و انواع صکوک (اجاره، مرابحه، استصناع) است. اوراق بدهی برای سرمایهگذاران ریسکگریز، نهادهای مالی و افرادی مناسب است که به دنبال جریان نقدی باثبات تا سررسید مشخص هستند.
صندوقهای سرمایهگذاری با تجمیع وجوه سرمایهگذاران و مدیریت تخصصی، امکان بهرهمندی از فرصتهای متنوع را با سرمایههای خرد فراهم میکنند.
ابزارهای مشتقه شامل قراردادهای آتی و اختیار معامله است. دو ابزار مشتقه اصلی یعنی قرارداد آتی و قرارداد اختیار معامله که متعارفترین ابزارهای جهانی مدیریت ریسک به شمار میروند، در بورس کالای ایران معرفی شدهاند و به صورت پیوسته و روزانه مورد معامله قرار میگیرند.
در قرارداد آتی، فروشنده متعهد میشود در سررسید معین، مقدار معینی از کالای مشخص را به قیمت مشخص بفروشد و خریدار متعهد میشود همان کالا با همان مشخصات را در سررسید معین بخرد.
در قرارداد اختیار معامله، یک طرف اختیار (حق) خرید و یا فروش کالایی را از طرف دیگر خریداری میکند و دارنده (خریدار) اختیار این حق را به موجب پرداخت مبلغی به فروشنده اختیار کسب کرده است. این ابزارها برای سرمایهگذاران حرفهای که توان تحلیل تکنیکال و مدیریت ریسک پیشرفته دارند، مناسباند.
گواهی سپرده کالایی بیانگر مالکیت دارنده بر مقدار مشخصی کالای سپردهشده در انبار مورد تأیید بورس کالا است. بر اساس بخشنامه سازمان امور مالیاتی، سپردهگذاری کالا نزد انبارهای مورد تایید بورس و واگذاری گواهی صادره در بورس کالا، به منزله فروش کالای سپردهشده توسط مالک اولیه کالا است و به عنوان سرمایهگذاری در اوراق بهادار و به تبع آن شمول نرخ صفر مالیاتی برای مالک اولیه کالا تلقی نمیشود، اما مابقی معاملات میانی بین خریداران گواهی سپرده کالایی در بورس، خرید و فروش اوراق بهادار محسوب شده و مشمول تبصره (۱) ماده (۱۴۳) مکرر قانون مالیاتهای مستقیم خواهد بود. همچنین تا زمانی که مالک اولیه کالا، مالکیت گواهی سپرده کالایی خود را به دیگری واگذار نکند، به دلیل اینکه فروش و درآمدی محقق نشده است، عملاً مشمول مالیات نمیباشد. این ابزار برای سرمایهگذارانی مناسب است که میخواهند در بازار کالاها حضور داشته باشند اما نگران ریسک نگهداری فیزیکی و مالیات بر عایدی سرمایه هستند.
انتخاب ابزار مناسب نیازمند تطبیق دقیق ویژگیهای هر ابزار با شرایط و اهداف سرمایهگذار است. جدول زیر جمعبندی مقایسهای ابزارهای اصلی را ارائه میدهد:
| ابزار | سطح ریسک | افق زمانی | نقدشوندگی | مناسب برای |
|---|---|---|---|---|
| سهام عادی | بالا | بلندمدت (۳-۵ سال+) | بالا | ریسکپذیر، باتجربه |
| حق تقدم | بسیار بالا | کوتاهمدت | بالا | معاملهگران کوتاهمدت |
| صندوق درآمد ثابت | پایین | کوتاهمدت | بالا | ریسکگریز، نیازمند درآمد ثابت |
| اوراق بدهی (اخزا و صکوک) | پایین | میانمدت | متوسط | ریسکگریز، نهادی |
| صندوق سهامی | بالا | بلندمدت | بالا | ریسکپذیر، جوان، پرمشغله |
| صندوق مختلط | متوسط | میانمدت | بالا | ریسکپذیری متوسط |
| صندوق اهرمی | بسیار بالا | کوتاهمدت | بالا | حرفهای، ریسکپذیر |
| صندوق کالایی | متوسط | میانمدت | بالا | پوشش تورم، تنوعبخشی |
| صندوق املاک و مستغلات | متوسط | بلندمدت | متوسط | علاقهمند به بازار مسکن |
| صندوق ارزی | متوسط | میانمدت | متوسط | دارندگان ارز، پوشش ریسک ارزی |
| قرارداد آتی و اختیار معامله | بسیار بالا | کوتاهمدت | بالا | حرفهای، مدیریت ریسک پیشرفته |
| گواهی سپرده کالایی | متوسط | میانمدت | بالا | علاقهمند به کالا، معافیت مالیاتی |
بازدهی گذشته تضمینی برای آینده نیست و سرمایهگذاری در بازار سرمایه ممکن است به از دست رفتن بخشی یا تمام سرمایه منجر شود. این مطلب صرفاً جنبه آموزشی دارد و توصیه خرید یا فروش هیچ ابزاری محسوب نمیشود. پیش از هر تصمیم سرمایهگذاری، با مشاور مالی مجاز مشورت کنید.
بیشتر بخوانید:
برای عضویت در کانال بله صنعت مالی و اطلاع از آخرین اخبار و رویدادهای اقتصادی ایران و جهان کلیک کنید.