تنگه هرمز و اقتصاد جهانی؛ از ریسک بیمه تا جهش قیمت انرژی

فرهاد شهرکی، نایب‌رئیس کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی، در گفت‌وگو با صنعت مالی، با رد ادعاهای مطرح‌شده درباره امکان «باز کردن اجباری تنگه هرمز» و نیز تهدیدات علیه زیرساخت‌های حیاتی ایران، این‌گونه اظهارات را بیش از آنکه مبتنی بر واقعیت‌های میدانی و عملیاتی بداند، در چارچوب جنگ روانی و فضاسازی رسانه‌ای تحلیل کرد.

وی با اشاره به اهمیت ژئوپلیتیکی تنگه هرمز اظهار کرد این گذرگاه به‌عنوان یکی از مهم‌ترین شریان‌های انرژی جهان، در باریک‌ترین نقطه خود حدود ۵۴ کیلومتر عرض دارد و در کنار موقعیت راهبردی جزایر ایرانی ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک، امکان اشراف عملیاتی گسترده‌ای را برای جمهوری اسلامی ایران فراهم کرده است. این اشراف صرفاً محدود به سطح دریا نیست و ابعاد زیرسطحی، سطحی و هوایی را نیز شامل می‌شود که به نیروهای مسلح کشور امکان کنترل و رصد کامل تحرکات را می‌دهد.

شهرکی تأکید کرد: در چنین شرایطی، طرح ادعای «باز کردن اجباری تنگه هرمز» بدون توجه به این مؤلفه‌های ژئوپلیتیکی و نظامی، فاقد پشتوانه عملیاتی است.

او همچنین با اشاره به مجموعه‌ای از ابزارهای بازدارنده ایران در منطقه، از جمله قابلیت مین‌گذاری سریع دریایی، موشک‌های کروز ضدکشتی با بردهای مختلف و شناورهای تندرو، تصریح کرد که این ظرفیت‌ها هرگونه اقدام نظامی در این محدوده را به‌شدت پرهزینه و پرریسک می‌سازد.

این نماینده مجلس افزود: تنگه هرمز در عمل یک مسیر امن برای عملیات تهاجمی نظامی نیست و هر طرفی که قصد تغییر وضعیت موجود را داشته باشد، باید هزینه‌هایی بسیار سنگین و پیامدهای گسترده‌ای را بپذیرد که اساساً امکان تحقق چنین سناریویی را زیر سؤال می‌برد.

هدف قرار دادن زیرساخت‌های انرژی ایران مصداق جنایت جنگی

در ادامه این گفت‌وگو، نایب‌رئیس کمیسیون انرژی مجلس به تهدیدات مطرح‌شده درباره هدف قرار دادن زیرساخت‌های انرژی ایران نیز پرداخت و گفت این تهدیدات در سطح عملیاتی با چالش‌های جدی مواجه‌اند. بخش قابل توجهی از زیرساخت‌های حیاتی کشور از جمله نیروگاه‌ها، پالایشگاه‌ها و مجتمع‌های پتروشیمی در نزدیکی یا درون مناطق پرجمعیت و صنعتی مانند تهران، اصفهان، ماهشهر و بوشهر قرار دارند و همین موضوع، هرگونه اقدام نظامی علیه این مراکز را به‌طور مستقیم با تلفات انسانی گسترده و خسارات زیست‌محیطی همراه می‌کند.

شهرکی با اشاره به موازین حقوق بین‌الملل افزود: چنین اقداماتی نه‌تنها قابل توجیه نیست، بلکه می‌تواند مصداق نقض آشکار حقوق بشردوستانه و حتی جنایت جنگی تلقی شود و تبعات حقوقی و بین‌المللی سنگینی برای عاملان آن به همراه داشته باشد.

وی در بخش دیگری از سخنان خود به توانمندی‌های پدافندی کشور اشاره کرد و گفت: زیرساخت‌های حیاتی ایران تحت پوشش سامانه‌های پدافند هوایی لایه‌ای قرار دارند که ترکیبی از سامانه‌های برد بلند و کوتاه را شامل می‌شود و همین موضوع، ریسک هرگونه عملیات هوایی را برای طرف مقابل به‌شدت افزایش می‌دهد.

او در عین حال تأکید کرد که ایران صرفاً به رویکرد دفاعی بسنده نمی‌کند و در صورت هرگونه اقدام علیه زیرساخت‌های حیاتی کشور، پاسخ متقابل و نامتقارن در دستور کار قرار خواهد گرفت؛ پاسخی که می‌تواند طیف گسترده‌ای از اهداف را در بر بگیرد و معادلات طرف مقابل را به‌طور اساسی تغییر دهد.

شهرکی تصریح کرد: در چنین سناریویی، پایگاه‌های نظامی، ناوگان‌های دریایی و زیرساخت‌های مرتبط با طرف مقابل و متحدان منطقه‌ای آن می‌توانند در معرض تهدید قرار گیرند و همین موضوع، بازدارندگی متقابل را تشدید می‌کند. او جمع‌بندی کرد که از منظر عملیاتی و حقوقی، تهدید زیرساخت‌های ایران نه‌تنها پرهزینه بلکه غیرقابل تحقق و در نهایت منجر به وضعیت «باخت-باخت» برای همه طرف‌هاست.

ادبیات تهدیدآمیز خارجی منجر به تقویت انسجام داخلی شده است

نایب‌رئیس کمیسیون انرژی مجلس در ادامه به پیامدهای رفتاری و راهبردی این‌گونه تهدیدات اشاره کرد و گفت: تجربه‌های گذشته نشان داده که ادبیات تهدیدآمیز خارجی، به‌جای ایجاد عقب‌نشینی، معمولاً به تقویت انسجام داخلی در ایران منجر می‌شود و فضای تصمیم‌گیری را به سمت همگرایی بیشتر سوق می‌دهد.

وی افزود: از منظر علوم رفتاری، افزایش سطح تهدید موجب کاهش انعطاف‌پذیری در تصمیم‌گیری‌های راهبردی می‌شود و این امر می‌تواند فرآیندهای دیپلماتیک را پیچیده‌تر کند. تصور اثرگذاری تهدید بر تغییر رفتار ایران ناشی از درک نادرست از واقعیت‌های سیاسی و راهبردی کشور است.

پیامدهای منطقه‌ای هرگونه تنش در تنگه هرمز

شهرکی همچنین به پیامدهای منطقه‌ای هرگونه تنش در تنگه هرمز پرداخت و تأکید کرد: این گذرگاه یکی از حیاتی‌ترین مسیرهای انتقال انرژی در جهان است و هرگونه بی‌ثباتی در آن، به‌سرعت بازار جهانی انرژی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در صورت بروز تنش، قیمت نفت می‌تواند جهش قابل توجهی داشته باشد و اقتصاد کشورهای بزرگ مصرف‌کننده انرژی مانند کشورهای اروپایی، ژاپن و کره جنوبی را دچار چالش کند.

وی افزود: در شرایط بحرانی، شرکت‌های بیمه دریایی معمولاً پوشش خود را برای عبور کشتی‌ها از مناطق پرخطر لغو می‌کنند که این موضوع عملاً صادرات انرژی از منطقه را با اختلال جدی مواجه می‌سازد. همچنین کشورهای حاشیه خلیج فارس که وابستگی کامل به مسیر تنگه هرمز دارند، بیشترین آسیب را در چنین شرایطی متحمل خواهند شد.

او در عین حال تأکید کرد که ایران به دلیل برخورداری از برخی مسیرهای جایگزین و ظرفیت‌های داخلی، از تاب‌آوری بیشتری برخوردار است و همین مسئله باعث می‌شود هزینه‌های بی‌ثباتی به‌صورت نامتقارن توزیع شود.

شهرکی در بخش دیگری از سخنان خود گفت بسیاری از این تهدیدات در سال‌های اخیر در قالب جنگ روانی و فشار سیاسی مطرح شده‌اند، اما جمهوری اسلامی ایران همواره با رصد دقیق تحولات، سطح آمادگی دفاعی خود را بر اساس بدترین سناریوها حفظ کرده است. او افزود: در کنار این آمادگی، ایران تلاش کرده مسیر دیپلماسی را نیز باز نگه دارد و از ابزارهای سیاسی برای مدیریت تنش‌ها بهره بگیرد.

وی در جمع‌بندی نهایی تأکید کرد که تهدید حمله به زیرساخت‌های ایران از نظر انسانی، حقوقی و عملیاتی غیرمنطقی و غیرقابل اجراست و سیاست جمهوری اسلامی در برابر چنین تهدیداتی، ترکیبی از بازدارندگی فعال، افزایش آمادگی دفاعی و حفظ ظرفیت دیپلماسی است.

شهرکی در پایان با توصیه به رسانه‌ها خاطرنشان کرد: لازم است از بزرگ‌نمایی این‌گونه تهدیدات و ایجاد فضای روانی منفی در جامعه پرهیز شود و تحلیل‌ها بر پایه واقع‌بینی، شناخت دقیق توانمندی‌های کشور و تقویت انسجام داخلی شکل گیرد.