هوش مصنوعی، توکن‌سازی دارایی و آینده بازار سرمایه ایران
همایون دارابی گفت: هوش مصنوعی عملاً در سه یا چهار سطح در بازار سرمایه در حال پیشروی است. نخست، مسائل مربوط به تحلیل داده‌ها و سهولت تصمیم‌گیری برای فعالان بازار؛ کارگزاران، سبدگردان‌ها و مشاوران از روش‌ها و ابزارهای مختلفی استفاده می‌کنند که یکی از پیچیده‌ترین و کارآمدترین آنها به شمار می‌رود و به تصمیم‌گیری کمک می‌کند.
به گزارش صنعت مالی، بازار سرمایه ایران در سال‌های اخیر با پدیده‌ای روبه‌رو شده که می‌توان آن را یکی از مهم‌ترین نقاط عطف تاریخ خود دانست: ورود گسترده فناوری‌های نوین به‌‌خصوص هوش مصنوعی، به تمام لایه‌های این بازار؛ از تحلیل داده و تصمیم‌گیری فعالان و نهادهای مالی گرفته تا نظارت، ارائه خدمات به سرمایه‌گذاران و حتی تعریف محصولات جدید قابل عرضه در بازار. این تحول، در حالی رخ می‌دهد که بازار سرمایه کشور همزمان با محدودیت‌های ساختاری، تحریم‌های بین‌المللی و انتظارات فزاینده سرمایه‌گذاران برای دسترسی به ابزارهای مدرن مواجه است.
هوش مصنوعی به‌عنوان فناوری‌ای که همانند سایر فناوری‌های تحول‌آفرین، تأثیری عمیق بر جامعه بشری بر جای گذاشته، در بازار سرمایه نیز ردپای پررنگی از خود به جا گذاشته است.
انتظار می‌رود نقش این فناوری، از سطح ارائه خدمات تا توسعه محصول و نظارت، به‌طور مستمر گسترده‌تر شود. در کنار این موضوع، بحث توکن‌سازی دارایی و امکان معامله شبانه‌روزی در بورس ایران مطرح شده است؛ موضوعی که مزایای قابل توجهی برای بازار به همراه دارد و مستلزم تصمیم‌گیری و صدور مصوبات حقوقی لازم از سوی سازمان بورس و اوراق بهادار به‌عنوان متولی توکن‌سازی دارایی‌های فیزیکی و واقعی است.
در همین چارچوب، پرسشی جدی نیز مطرح است: چرا نهادهای حاکمیتی همچون سازمان بورس و بانک مرکزی تاکنون به‌طور جدی به سمت استفاده از هوش مصنوعی حرکت نکرده‌اند؟
خبرنگار صنعت مالی در ادامه گفت‌وگویی را با همایون دارابی کارشناس بازار سرمایه و دکتری مدیریت مالی ترتیب داده که از نظرتان می‌گذرد:
جایگاه هوش مصنوعی در بازار سرمایه ایران و مسیر پیش‌رو
صنعت مالی: با توجه به اینکه در برابر تحولات فناوری قرار گرفته‌ایم، ارزیابی شما از مسیر حرکت بورس ایران چیست؟ به‌‌خصوص با توجه به ورود هوش مصنوعی و نقش آن در مدیریت دارایی، تحلیل شما از این موضوع چیست که هوش مصنوعی چگونه می‌تواند در مدیریت دارایی، موضوعات مرتبط با بورس را دستخوش تغییر کند؟
دارابی: هوش مصنوعی عملاً در سه یا چهار سطح در بازار سرمایه در حال پیشروی است. نخست، مسائل مربوط به تحلیل داده‌ها و سهولت تصمیم‌گیری برای فعالان بازار؛ کارگزاران، سبدگردان‌ها و مشاوران از روش‌ها و ابزارهای مختلفی استفاده می‌کنند که یکی از پیچیده‌ترین و کارآمدترین آنها به شمار می‌رود و به تصمیم‌گیری کمک می‌کند.
در همین سطح، بسترهای نرم‌افزاری و وب‌سایت‌هایی را مشاهده می‌کنیم که حضور هوش مصنوعی در آنها، به‌ویژه در حوزه «سی‌اس» (خدمات مشتریان) ـ یعنی گفت‌وگو با مشتریان و ارتباط با خدمت‌گیرندگان ـ در بخش خصوصی در حال گسترش است.
دوم، استفاده از هوش مصنوعی در حوزه نظارت بر بازار است؛ فرآیندها به‌طور خودکار و بر پایه مدل‌ها در حال پیشروی هستند و در این بخش نیز مقداری کار باقی مانده است. سوم، استفاده از هوش مصنوعی در تهیه محصولات و حضور شرکت‌ها در بازار سرمایه است؛ شرکت‌ها با هوش مصنوعی به‌عنوان یک محصول برخورد می‌کنند و محصولی را بر پایه هوش مصنوعی ارائه می‌دهند. شرکت‌ها نیز در حال ورود به این عرصه هستند و شاهد ظهور توسعه‌دهندگان محلی هوش مصنوعی در سطوح مختلف، از مدل‌های اولیه تا ایجنت‌های تخصصی‌تر، هستیم. به نظر می‌رسد بازار به‌زودی به شرکت‌های متعددی در این حوزه تقسیم خواهد شد.
به هر حال، هوش مصنوعی همانند هر فناوری دیگری تأثیری عمیق بر جامعه بشری گذاشته است و در بازار سرمایه نیز رگه‌های پررنگی از آن دیده می‌شود؛ انتظار داریم که نقش بیشتری، از سطح ارائه خدمات تا توسعه محصول و نظارت، به این فناوری اختصاص یابد.
توکن‌سازی دارایی و امکان معامله شبانه‌روزی
صنعت مالی: آیا توکن‌سازی دارایی و امکان معامله شبانه‌روزی در بورس ایران امکان‌پذیر است؟ مزایای آن چیست و راهکار شما در این زمینه چیست؟
دارابی: این حرکت از روش‌های مختلف و همچنین بر محصولات گوناگون بازار مالی ـ صندوق‌ها، اوراق مشارکت، اوراق قرضه و سهام ـ آغاز شده است و این محصولات کاندیدای ارائه به‌صورت توکن هستند.
برخی از کارهای اولیه و معاملات توکن شروع شده و در حال پیشروی است. همه منتظر آن هستند که سازمان بورس و اوراق بهادار، به‌عنوان متولی توکن‌سازی دارایی‌های فیزیکی و دارایی‌های واقعی، مصوبات حقوقی لازم را در این زمینه صادر کند.
معاملات با ارزهای مختلف نیز در جریان است و معاملات شبانه‌روزی نیز دور از انتظار نخواهد بود؛ حرکت‌ها آغاز شده و انتظار می‌رود توکن‌های بیشتری صادر شود.
با توجه به اینکه در شرایط تحریم قرار داریم و شمار قابل ملاحظه‌ای از ایرانیان خارج از کشور دارای دارایی قابل توجه هستند، این موضوع از اهمیت مضاعف برخوردار است.
علت تأخیر نهادهای حاکمیتی در به‌کارگیری هوش مصنوعی
صنعت مالی: به نظر شما چرا نهادهای حاکمیتی همچون سازمان بورس و بانک مرکزی اساساً تاکنون به سمت استفاده از هوش مصنوعی نرفته‌اند و این موضوع را جدی نگرفته‌اند؟ علت را چه می‌دانید و چرا این کار را انجام نداده‌اند؟
دارابی: واحدهای مربوط، مسئول هستند که نهادهای دولتی و نهادهای سنتی، در حرکت به سمت فناوری‌های نوین شتاب داشته باشند. در نقاط مختلف جهان، گزارش‌ها و تجربه‌های متعددی در این زمینه وجود دارد که می‌تواند مبنای عمل قرار گیرد.
صنعت مالی: با توجه به اینکه بخشی از توسعه‌دهندگان هوش مصنوعی در سطوح مختلف، از مدل‌های اولیه تا ایجنت‌های تخصصی‌تر، در حال فعالیت هستند، به نظر شما برای جلوگیری از پراکندگی و موازی‌کاری در این حوزه، چه سازوکار نظارتی و حمایتی لازم است تا شرکت‌های فعال در بازار سرمایه بتوانند محصولات هوش مصنوعی خود را در چارچوبی شفاف و قابل اعتماد عرضه کنند؟
دارابی: آنچه امروز در بازار سرمایه شاهد آن هستیم، ورود پراکنده و غیرهماهنگ بازیگران متعدد به عرصه هوش مصنوعی است؛ از تیم‌های کوچک توسعه‌دهنده که مدل‌های اولیه را در بسترهای نرم‌افزاری به کار می‌گیرند تا شرکت‌هایی که ایجنت‌های تخصصی‌تر را برای کاربردهای مشخص، مانند تحلیل داده، سبدگردانی یا خدمات مشتریان، توسعه می‌دهند. این تنوع، به‌خودی‌خود مطلوب است، چراکه رقابت را افزایش می‌دهد و هزینه دسترسی به فناوری را کاهش می‌دهد؛ اما در نبود چارچوب مشخص، خطر آن وجود دارد که سرمایه‌ها و توان تخصصی میان طرح‌های مشابه تقسیم شود و بازار با انبوهی از محصولات ناهمگون و غیرقابل ارزیابی روبه‌رو گردد.
از این رو، نخستین گام، تدوین ضوابط روشن برای عرضه محصولات مبتنی بر هوش مصنوعی در بازار سرمایه است؛ ضوابطی که مشخص کند چه نوع محصولی، با چه سطحی از دقت و شفافیت، و با چه سازوکاری برای پاسخ‌گویی در قبال تصمیمات خود، مجاز به فعالیت در این بازار است. به بیان دیگر، همان‌گونه که برای نهادهای مالی، مجوز، سرمایه پایه و الزامات گزارش‌دهی تعریف شده است، محصولات هوش مصنوعی نیز باید از سازوکار مشابهی برای احراز صلاحیت برخوردار شوند. این امر هم به سرمایه‌گذاران اطمینان می‌دهد و هم به توسعه‌دهندگان، مسیر مشخصی برای حرکت پیش روی آنان ترسیم می‌کند.
دومین گام، ایجاد زیرساخت مشترک داده است. یکی از موانع اصلی توسعه هوش مصنوعی در بازار سرمایه، پراکندگی و ناهمگونی داده‌ها و دشواری دسترسی توسعه‌دهندگان به داده‌های باکیفیت و قابل اتکاست. اگر داده‌های معاملاتی، مالی و نظارتی در چارچوبی استاندارد و با رعایت الزامات امنیتی در دسترس توسعه‌دهندگان قرار گیرد، بخش قابل توجهی از موازی‌کاری‌ها و هزینه‌های تکراری از میان خواهد رفت و امکان ساخت محصولات دقیق‌تر فراهم می‌شود.
سومین گام، حمایت هدفمند از توسعه‌دهندگان داخلی است؛ حمایتی که نه به شکل انحصار و امتیاز ویژه، بلکه در قالب تسهیل فرایندهای مجوزدهی، فراهم کردن امکان آزمون محصولات در محیط کنترل‌شده و پشتیبانی از پژوهش‌های کاربردی انجام شود. تجربه کشورهای دیگر نشان می‌دهد که ایجاد محیط‌های آزمون نظارتی، به نهاد ناظر امکان می‌دهد پیش از عرضه گسترده یک محصول، کارکرد و ریسک‌های آن را بشناسد و در همان مرحله، ضوابط لازم را تنظیم کند.
در نهایت، باید توجه داشت که هدف نهایی، نه محدودسازی نوآوری، بلکه هدایت آن در مسیری است که منافع سرمایه‌گذاران و اعتماد عمومی به بازار حفظ شود. اگر این چارچوب به‌درستی طراحی شود، بازار سرمایه می‌تواند از مرحله ورود پراکنده بازیگران به مرحله شکل‌گیری نهادهای تخصصی و بالغ عبور کند و در آن صورت، رقابت میان شرکت‌ها به جای رقابت بر سر دسترسی به داده و مجوز، بر سر کیفیت و کارآمدی محصول شکل خواهد گرفت.