بازار سرمایه ایران از چه زیربازارهایی تشکیل شده است؟
شناخت بازار سرمایه ایران بدون شناخت زیربازارهای آن ممکن نیست. این بازار از بورس اوراق بهادار تهران، فرابورس ایران، بورس کالای ایران و بورس انرژی ایران تشکیل شده که هر کدام شرایط پذیرش، ابزارهای مالی و کارکرد اقتصادی خاص خود را دارند. در این گزارش، به بررسی زیر بازار های بازار سرمایه می پردازیم.
به گزارش صنعت مالی، بازار سرمایه ایران بستری سازمانیافته برای تجمیع پساندازهای خرد و کلان و هدایت آنها به سمت تأمین مالی بنگاههای اقتصادی است.
بازار سرمایه ایران در بنیادیترین لایه خود به دو بخش تقسیم میشود که هر یک کارکرد اقتصادی متفاوتی دارند. بازار اولیه بازاری است که اولین عرضه و پذیرهنویسی اوراق بهادار جدیدالانتشار در آن انجام میشود و منابع حاصل از عرضه اوراق بهادار مستقیماً در اختیار ناشر قرار میگیرد. این بازار وظیفه تأمین سرمایه بنگاهها را بر عهده دارد.
در مقابل، بازار ثانویه بازاری است که اوراق بهادار پس از عرضه اولیه، در آن مورد دادوستد قرار میگیرد. در این بازار، شرکت صادرکننده نقشی در مبادلات ندارد و سرمایهگذاران اوراقی را که قبلاً خریداری کردهاند با یکدیگر معامله میکنند. کارکرد اصلی بازار ثانویه، کشف قیمت و نقدشوندگی داراییهای مالی است.
شورای عالی بورس و سازمان بورس؛ نهادهای ناظر و بخش بندی بازار سرمایه
شورای عالی بورس بالاترین رکن بازار اوراق بهادار است که وظیفه تصویب سیاستهای کلان و نظارت بر اجرای قانون را بر عهده دارد. این شورا بر اساس قانون بازار اوراق بهادار مصوب یکم آذر ۱۳۸۴ تشکیل شده و اعضای آن شامل وزیر امور اقتصاد و دارایی (رئیس شورا)، وزیر صنعت، معدن و تجارت، رئیس کل بانک مرکزی، رؤسای اتاق بازرگانی و اتاق تعاون، رئیس سازمان بورس (دبیر شورا)، دادستان کل کشور یا معاون وی، نماینده کانونها و سه خبره مالی از بخش خصوصی است. سازمان بورس و اوراق بهادار (سبا) به عنوان نهاد تنظیمگر و ناظر، مسئول تدوین مقررات، نظارت بر اجرای قوانین و ارتقاء سواد مالی است. سازمان بورس در هسته خود یک نهاد تنظیمگر، ناظر و تسهیلگر است و مأموریت اصلی آن تضمین شفافیت و کارایی بازار است.
شرکت سپردهگذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویه وجوه (سمات) یکی از ارکان حیاتی بازار سرمایه است که وظایف پس از معاملات شامل سپردهگذاری، ثبت، نگهداری و انتقال اوراق بهادار و پایاپای و تسویه معاملات را انجام میدهد. کانون کارگزاران و سایر تشکلهای خودانتظام نیز به تنظیم روابط بین فعالان بازار میپردازند. شرکتهای کارگزاری به عنوان بازوی اجرایی بازار، نقش تعیینکنندهای در هدایت جریان معاملات ایفا میکنند و حکم وکیل سرمایهگذار را دارند. صندوقهای سرمایهگذاری مشترک نیز با جمعآوری وجوه سرمایهگذاران خرد و مدیریت حرفهای آنها، امکان متنوعسازی مناسب را فراهم میآورند.
بازار سرمایه تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار (سبا) فعالیت میکند و از چهار بورس اصلی تشکیل شده که هر یک وظایف، ابزارها و مکانیزمهای کشف قیمت مشخصی دارند. چهار زیر مجموعه تقسیم شده عبارتند از: بورس اوراق بهادار تهران، فرابورس ایران، بورس کالا و بورس انرژی.
1. بورس اوراق بهادار تهران؛ بزرگترین زیربازار سهام
بورس اوراق بهادار تهران قدیمیترین و بزرگترین زیربازار سرمایه ایران است که فعالیت رسمی خود را از بهمنماه ۱۳۴۶ آغاز کرد. در این بورس، انواع اوراق بهادار شامل سهام عادی، حق تقدم، صکوک، اوراق مشارکت و اختیار معامله سهام مورد معامله قرار میگیرد.
مکانیزم کشف قیمت در بورس اوراق بهادار تهران
فرآیند کشف قیمت در بورس تهران در چند مرحله مجزا انجام میشود که هر یک کارکرد مشخصی در تعیین قیمت تعادلی دارند:
- پیشگشایش (Preopening): از ساعت ۸:۴۵ تا ۹:۰۰ صبح، سفارشهای خرید و فروش بدون اجرا در سامانه معاملات ثبت میشوند. هدف این مرحله، جمعآوری حجم سفارشها و محاسبه قیمت مرجع افتتاحیه است.
- حراج گشایش (Opening Auction): با پایان پیشگشایش، سیستم معاملاتی قیمتی را که بالاترین حجم تطبیق سفارشها بر اساس آن قابل انجام است، به عنوان قیمت نظری گشایش (TOP) محاسبه میکند و معاملات با آن قیمت آغاز میشود.
- معاملات پیوسته (Continuous Trading): بخش اصلی روز معاملاتی که سفارشها بهصورت مداوم و بر اساس اولویت قیمت و زمان تطبیق مییابند. بیشترین حجم معاملات و نقدشوندگی در این مرحله رخ میدهد. در این دوره، قیمت مرجع همان قیمت کشفشده از طریق حراج ناپیوسته است.
- حراج پایانی (Closing Auction): با پایان مرحله پیشپایانی، معاملات با قیمت تعادلی انجام میشود و قیمت کشفشده در این مرحله، مبنای قیمت پایانی روز محسوب میشود.
مهمترین کارکرد بورس اوراق بهادار تهران، تأمین مالی شرکتهای بزرگ از طریق انتشار سهام و فراهمکردن بستر کشف قیمت منصفانه داراییهای مالی است.
2. فرابورس ایران؛ بازار شرکتهای کوچکتر و نوپا
فرابورس ایران در آبانماه ۱۳۸۷ فعالیت خود را آغاز کرد و با شرایط پذیرش سادهتر، مسیر ورود شرکتهای کوچکتر و متوسط را به بازار سرمایه هموار ساخته است. این بازار دارای زیرمجموعههایی شامل بازار اول، بازار دوم، بازار پایه، بازار نوآفرین (در دو تابلوی دانشبنیان و رشد) و بازار ابزارهای نوین مالی است.
مکانیزم کشف قیمت در بازار پایه فرابورس
معاملات اوراق بهادار در تابلوهای بازار پایه به صورت حراج پیوسته انجام میشود، اما دامنه نوسان قیمت بسته به تابلو متفاوت است: ۳ درصد در تابلوی پایه زرد، ۲ درصد در تابلوی پایه نارنجی و ۱ درصد در تابلوی پایه قرمز نسبت به قیمت پایانی آخرین جلسه معاملاتی. انجام حراج پایانی در این تابلوها با دامنه نوسان دو برابر دامنه روزانه و حداقل هفتهای یکبار امکانپذیر است، مگر آنکه ناشر رویداد شرکتی داشته باشد.
3. بورس کالای ایران؛ بازار فیزیکی و ابزارهای مبتنی بر کالا
بورس کالای ایران در سال ۱۳۸۶ تأسیس شد و مأموریت آن فراهمسازی زیرساختهای لازم برای معاملات کالاهای پذیرفتهشده و اوراق بهادار مبتنی بر کالا است. کالاهای قابل معامله شامل محصولات صنعتی و معدنی مانند فولاد، مس و آلومینیوم، محصولات کشاورزی مانند زعفران و پسته و محصولات پتروشیمی است. ابزارهای مالی این بورس شامل قراردادهای آتی، اختیار معامله، اوراق سلف موازی استاندارد و گواهی سپرده کالایی است.
مکانیزم کشف قیمت در بورس کالا
بورس کالای ایران از چندین مدل حراج برای کشف قیمت استفاده میکند. در دیماه ۱۴۰۴، مدل نوآورانه «حراج همزمان» برای نخستینبار در معاملات سیمان عملیاتی شد. در این مدل، زمانهای انجام معامله اعم از زمان پیشگشایش، مظنهیابی و رقابت برای تمامی عرضهها بهصورت مشترک و همزمان طی میشود که موجب کاهش محسوس زمان معاملات و کشف بهینه قیمتها بر اساس تحلیل معاملهگران میشود. با اضافهشدن این مدل، مدلهای حراج در بورس کالا به سه مدل حراج عادی، حراج باز و حراج همزمان افزایش یافت.
4. بورس انرژی ایران؛ بستر شفاف معاملات حاملهای انرژی
بورس انرژی ایران از ادغام بورس نفت و بورس برق در خردادماه ۱۳۹۰ تشکیل شد و به عنوان بازار متشکل و خودانتظام، جهت عرضه محصولات نفت و مشتقات نفتی، برق، گاز طبیعی و سایر حاملهای انرژی فعالیت میکند. در قانون برنامه هفتم پیشرفت، وزارت نیرو مکلف شده است که حداقل ۶۰ درصد معاملات برق را از طریق بورس انرژی انجام دهد. بر اساس آییننامه اجرایی بند «ب» ماده ۴۳ قانون برنامه هفتم توسعه، بورس انرژی توانسته نیمی از این مسیر راهبردی را محقق سازد و حدود ۳۰ درصد از کل برق مصرفی کشور از طریق ابزارها و بازارهای مختلف بورس انرژی معامله شده است.
مکانیزم کشف قیمت در بورس انرژی
کشف قیمت در هر سه تابلوی برق بورس انرژی (تابلو برق عادی، برق سبز و تابلوی آزاد) بر اساس مکانیزمهای بازار انجام میشود. نرخ برق در بورس انرژی نشاندهنده فاصله تعرفههای فعلی با قیمت واقعی برق است. بررسیهای بورس انرژی نشان میدهد قیمت فروش برق در بسیاری از معاملات خارج از بورس، بالاتر از قیمتهای کشفشده در تابلوی بورس انرژی است.
بازار مشتقه؛ ابزار مدیریت ریسک در چند بورس
بازار مشتقه به بازاری گفته میشود که در آن قراردادهایی معامله میشود که ارزش آنها از یک دارایی پایه مشتق شده است. مهمترین ابزارهای مشتقه شامل قراردادهای آتی ، اختیار معامله ، قراردادهای فوروارد و سوآپ هستند. در ایران، بازار مشتقه به طور همزمان در چند بورس فعال است: بورس کالا (آتی و اختیار معامله کالا)، بورس اوراق بهادار تهران (اختیار معامله سهام) و فرابورس (آتی و اختیار معامله سهام و شاخص). دو ابزار مشتقه اصلی یعنی قرارداد آتی و قرارداد اختیار معامله که متعارفترین ابزارهای جهانی مدیریت ریسک به شمار میروند، در بورس کالای ایران معرفی شدهاند و به صورت پیوسته و روزانه مورد معامله قرار میگیرند.
بیشتر بخوانید: