سامانه «مهان»؛ پاداش نقدی برای کاهش مصرف گاز و کاهش ۳۰ درصدی مصرف مشترکان فعال
در شرایطی که ناترازی گاز به یکی از چالش‌های اصلی کشور در فصل سرد تبدیل شده است، سامانه «مهان» با استفاده از هوش مصنوعی و پاداش نقدی روزانه، توانسته مصرف گاز مشترکان فعال خود را ۳۰ درصد کاهش دهد.
به گزارش صنعت مالی، مهدی رضاپور، مدیر اجرایی طرح «مهان»، در گفت‌وگو با خبرنگار صنعت مالی از عملکرد سامانه مهان در مدیریت مصرف انرژی و پاداش‌دهی به مشترکانی که کمتر گاز مصرف می‌کنند، سخن گفت.
به گفته او، این سامانه که از سه سال پیش به‌صورت پایلوت در استان یزد آغاز به کار کرد و از آبان‌ماه سال گذشته با ابلاغ شرکت ملی گاز به سایر استان‌ها نیز گسترش یافت، با استفاده از هوش مصنوعی برای هر مشترک الگوی مصرف منحصر به فردی تعریف میکند و در ازای هر عکس که کاربر از کنتور گاز، روزانه ارسال میکند، هشت هزار تومان پاداش نقدی به او پرداخت میشود.
بر اساس آمار ارائه‌شده، مشترکانی که در این سامانه فعال بودند، مصرف گاز خود را ۳۰ درصد کاهش دادند، در حالی که مشترکان خارج از سامانه با ۱۰ درصد افزایش مصرف روبه‌رو شدند.
صنعت مالی: سامانه «مهان» دقیقاً چیست و از چه سالی راه‌اندازی شد؟
رضاپور: «مهان» سامانه‌ای است که مشترکان گاز در استان‌هایی که ما قرارداد داریم، در آن ثبت‌نام می‌کنند. این سیستم بر اساس سابقه مصرف، یک تحلیل از داده‌های گذشته انجام می‌دهد و با در نظر گرفتن پارامترهایی مانند سطح زیربنا، نوع سیستم گرمایشی و دمای هوا، به کمک هوش مصنوعی یک الگوی مصرف منحصر به فرد برای هر کاربر در هر اشتراک ایجاد میکند و از کاربر خواسته میشود پایین تر از این الگو مصرف کند.
برای اینکه بدانیم کاربر چه مقدار مصرف کرده است، از او می‌خواهیم هر روز از کنتور گاز عکس بگیرد و از طریق پلتفرم ارسال کند.
ما برای هر عکس 8 هزار تومان پاداش در نظر گرفته‌ایم؛ اگر کاربر هر روز عکس بگیرد، روزانه هشت هزار تومان پاداش دریافت میکند. اگر یک روز عکس نگیرد، آن روز پاداش عکس را از دست می‌دهد، چون هرچه عکس‌ها روزانه‌تر باشد، محاسبات ما دقیق‌تر میشود.
سیستم، اصالت عکس را احراز میکند، هوش مصنوعی آن را بررسی و استخراج میکند و با الگوی مبنا و مصرف مورد انتظار مقایسه میکند. هرچه مصرف کمتر باشد، پاداش نقدی بیشتری به کاربر تعلق می‌گیرد.
در حال حاضر کاربران ما هر روز در سامانه فعال هستند، عکس می‌گیرند و پاداش صرفه‌جویی را همان لحظه دریافت می‌کنند. این پاداش قابل واریز به حساب بانکی است و یک انگیزه مالی خوب برای کاهش مصرف ایجاد میکند.
صنعت مالی: روند دریافت پاداش و محاسبه صرفه‌جویی چگونه است؟
رضاپور: کاربران روزی یک‌بار در هر ساعتی که بخواهند عکس می‌گیرند و هشت هزار تومان به حسابشان واریز میشود. به‌عنوان مثال، اگر امروز کنتور هزار مترمکعب را نشان دهد و فردا هزار و یکصد مترمکعب، سیستم متوجه میشود که در این دو روز یکصد مترمکعب مصرف شده است.
این عدد را با الگوی هوش مصنوعی مقایسه میکند؛ اگر مصرف زیر الگو باشد، به ازای هر مترمکعب صرفه‌جویی پاداش تعلق می‌گیرد. در دوره اوج مصرف، فعلاً به ازای هر مترمکعب صرفه‌جویی 20 هزار تومان پاداش پرداخت میشود.
واریز به حساب هر روز انجام میشود، اما کاربر میتواند هر زمان که خواست از کیف پول خود برداشت کند. نرم‌افزار کیف پولی دارد که شارژ میشود و کاربر هر موقع اراده کند میتواند وجه را به حساب بانکی خود منتقل کند. همچنین نرم‌افزاری تعبیه کرده‌ایم که کاربر میتواند قبض آب، برق و گاز خود را از محل مانده کیف پول پرداخت کند. البته این اپلیکیشن فعلاً برای گاز است، اما استارت بخش برق را نیز زده‌ایم و در یکی از استان‌ها به‌صورت پایلوت در حال اجرا داریم.
صنعت مالی: نتایج اجرای طرح مهان در استان یزد چه بود؟
رضاپور: سال گذشته حدود 75 هزار نفر در سامانه عضو بودند. استان یزد به‌طور کلی حدود ششصد هزار مشترک دارد که یکصد و چند هزار مشترک در سامانه ثبت‌نام کرده‌اند.
آن هفتاد و پنج هزار نفری که در سامانه بودند و مشترک فعال بودند و پاداش می‌گرفتند، مصرفشان سی درصد کاهش یافت. در مقابل، پانصد هزار نفری که یا از طرح خبر نداشتند، یا اعتقاد نداشتند، یا حوصله انجام این کار را نداشتند، به‌طور میانگین ده درصد افزایش مصرف داشتند.
داده‌های شرکت گاز نشان می‌دهد بین کسی که در سامانه مهان عضو است و پاداش می‌گیرد و کسی که عضو نیست، چهل و یک درصد اختلاف مصرف وجود دارد.
صنعت مالی: این سامانه در چند استان فعال است و گسترش آن چگونه صورت گرفت؟
رضاپور: پایلوت این طرح تقریباً از سه سال پیش در استان یزد اجرا شد. پس از دو سال که نتایج آن موفق بود، الگوی اجراشده در یزد به‌عنوان تجربه موفق در نظر گرفته شد و از آبان‌ماه سال گذشته، شرکت ملی گاز طرح «کارور گاز» را به همه استان‌ها ابلاغ کرد تا اگر شرکت‌ها یا گروه‌های دیگر بتوانند با مکانیزم مشابه به صرفه‌جویی برسند، پای کار بیایند و ناترازی را بهتر مدیریت کنند.
در زمستان سال گذشته، استان‌های زنجان و کرمان نیز اضافه شدند و اکنون حدود هجده استان سامانه فعال است. البته برخی استان‌ها کل استان را تحت پوشش قرار نداده‌اند؛ مثلاً در کرمان فقط شهر کرمان، در زنجان فقط شهر زنجان و در مازندران دو شهر گلوگاه و جویبار تحت پوشش هستند. برخی استان‌ها نیز فکر می‌کنم کل استان را پوشش داده‌اند.
صنعت مالی: آیا دولت یا اداره گاز از این طرح حمایت مالی کرده است؟
رضاپور: خیر، دولت یا اداره گاز حمایت مالی مستقیم نداشتند. حمایت به این شکل است که وقتی صرفه‌جویی انجام میشود، بهای آن حجم صرفه‌جویی‌شده گاز از سوی ما در بورس انرژی عرضه میشود و صنایعی که متقاضی گاز هستند، آن را خریداری می‌کنند تا برای زمستان خود صرفه‌جویی داشته باشند.
از طرف اداره گاز یا دولت، برای راه‌اندازی این اپلیکیشن یا به‌روزرسانی‌های جدید، حمایت مالی یا پشتیبانی دریافت نکرده‌ایم. دولت فقط نقش نظارتی دارد و کمک میکند سازوکاری فراهم شود که صرفه‌جویی از بخش خانگی به بخش صنعت منتقل شود؛ هم چرخ صنعت بچرخد، هم بخش خانگی صرفه‌جویی کند و هم کسی که صرفه‌جویی کرده، به میزان صرفه‌جویی از مزایای نقدی بهره‌مند شود.
صنعت مالی: آیا بخش صنعت نیز در این طرح مشارکت دارد و میتواند ازاین سامانه استفاده کند؟
رضاپور: بله، اتفاقاً امسال که صنایع می‌دانند وضعیت گازشان خوب نیست، خودشان پای کار آمده‌اند تا بهینه‌سازی انجام دهند. در استان یزد چند کارخانه کاشی و سرامیک به ما مراجعه کرده‌اند تا کوره‌هایشان را بهینه کنیم.
فولاد آذری نیز پای کار آمده و چند کارخانه آهک و آجر نیز برای بهینه‌سازی اعلام آمادگی کرده‌اند. برخی نیز آمده‌اند تا از محل گاز صرفه‌جویی‌شده سال قبل، گواهی صرفه‌جویی خریداری کنند تا امسال کمتر با قطعی گاز روبه‌رو شوند.
ما تا سال ۱۴۰۴ در بخش خانگی فعالیت کردیم، پاداش دادیم و صرفه‌جویی گرفتیم. ماه قبل گواهی صرفه‌جویی گرفتیم و الان محاسبات آن انجام میشود، شرکت ملی تأیید میکند و این گواهی صرفه‌جویی در بورس انرژی فروخته میشود. یکی از صنایع آن را خریداری میکند تا زمستان امسال به اندازه آن مقدار کمتر دچار قطعی گاز شود.
صنعت مالی: ایده این طرح از کجا آمده است؟ آیا الگوبرداری از نمونه خارجی بوده است؟
رضاپور: این طرح کاملاً ابتکار مدیران ارشد شرکت بوده است. ما در شرکت توسن، یک شرکت دانش‌بنیان که چهل سال سابقه در حوزه فناوری‌های دیجیتال دارد، فعالیت می‌کنیم. حوزه‌های فعالیت ما شامل نرم‌افزارهای بانکی، سیستم‌های اتوبوس و مترو تهران، پشتیبانی نرم‌افزاری دستگاه‌های پوز بانکی و تیم‌های بانکی است.
چند سالی است که در حوزه انرژی نیز ورود پیدا کرده‌ایم و تجربیاتی داشته‌ایم. مدیران ما پیش از همه به سراغ حوزه انرژی رفتند و ناترازی را سه چهار سال پیش تشخیص دادند. این ابتکار را داشتند که مردم را به صرفه‌جویی تشویق کنند و از طرف دیگر پاداش را به آن‌ها برسانند.
صنعت مالی: چشم‌انداز و برنامه‌های آینده شما چیست؟
رضاپور: حتماً امسال پایلوت برق را اجرا می‌کنیم. پارسال طرح ما به‌عنوان یکی از پنج طرح برتر دانشگاه‌ها در حوزه هوش مصنوعی شناخته شد و در نمایشگاه فناوری‌های ایران دعوت شدیم.
حتی آقای دکتر پزشکیان از طرح ما بازدید کردند. هرچند وزارت نفت و نیرو گزارش‌هایی درباره پایلوت استان یزد به ایشان داده بودند اما خودشان هم از غرفه ما در نمایشگاه بازدید کردند و اولین صحبتشان این بود که بسیار خوب است که در حوزه برق و آب هم ورود پیدا کنیم.
با فرمایش ایشان ما در حوزه برق ورود پیدا کردیم و برنامه سال آینده ما ورود به حوزه آب است تا هر کس با توجه به میزان صرفه‌جویی، از ارزش واقعی آن حامل انرژی بهره‌مند شود.
صنعت مالی: اگر همه استان‌ها و شهرها درگیر شوند، آیا صرفه‌جویی پنجاه درصدی ممکن است و خانوارها چقدر میتوانند از نظر مالی میتوانند بهره‌مند شوند؟
رضاپور: عدد پنجاه درصد بسیار بالا است. اگر سی درصد صرفه‌جویی داشته باشیم، می‌توان گفت خانوارها چقدر میتوانند بهره‌مند شوند. به‌عنوان مثال، میانگین مصرف خانگی استان یزد در فصل زمستان روزی پانزده مترمکعب است. اگر سی درصد صرفه‌جویی شود، روزی پنج مترمکعب صرفه‌جویی میشود؛ با احتساب پاداش هشت تا بیست هزار تومان، روزی یکصد هزار تومان و ماهیانه سه میلیون تومان درآمد از محل صرفه‌جویی برای هر خانواده ایجاد میشود.
برای این کار نباید کار خارق‌العاده‌ای انجام داد؛ کافی است خانواده ها پکیج را پنج درجه پایین بیاورند. اگر این موضوع را به کل خانواده‌هایی که در یزد و اطراف آن که سامانه را نصب کرده‌اند تعمیم دهیم — حدود هفتاد و پنج هزار نفر — و همه حدود سی درصد یا بیست درصد صرفه‌جویی کنند، مبلغ قابل توجهی میشود.
ما الان روزانه چندین میلیارد تومان پاداش می‌دهیم. مدل درآمدی ما این‌گونه است که در پایان سال، پس از محاسبات و تأیید صرفه‌جویی‌ها از سوی شرکت ملی، گواهی صرفه‌جویی به ما داده میشود.
ما این گواهی را در بورس انرژی عرضه می‌کنیم و بسیاری از شرکت‌ها، به‌ویژه صنایع فولادی، حاضرند این گواهی را با قیمت مزایده‌ای بالاتر بخرند.
مبلغ فروش بالاتر، پتانسیل و منبع مالی سال بعد ما میشود. سال اول را شرکت سرمایه‌گذاری کرده، اما سال‌های بعد از محل تصویب سال قبل تأمین مالی میشود.
دولت این مطالعه را انجام داده و به شرکت‌هایی که سال اول خوب عمل کنند و به حجم قابل قبولی از سرمایه‌گذاری در صرفه‌جویی برسند، برای سال بعد پیش‌پرداختی می‌دهد.
مثلاً اگر پارسال ده میلیون مترمکعب صرفه‌جویی داشته باشیم، می‌گویند امسال هم می‌توانی به این عدد برسی و این پیش‌پرداخت را زودتر می‌دهند تا ما در بورس بفروشیم و تأمین مالی سالمان را انجام دهیم. این موضوع در آیین‌نامه آن‌ها برای همه شرکت‌ها پیش‌بینی شده است.
صنعت مالی: آیا در بخش‌های عمومی نیز صرفه‌جویی بیشتری امکان‌پذیر است؟
رضاپور: در بخش خانگی به‌راحتی میشود بالای 20 درصد صرفه‌جویی گرفت، اما در برخی بخش‌های عمومی صرفه‌جویی بسیار بیشتر است. سال گذشته به‌صورت خودجوش چند مدرسه در طرح ما شرکت کردند و چند اداره دولتی را به‌صورت پایلوت اجرا کردیم.
در این فضاها بالای 50 درصد صرفه‌جویی امکان‌پذیر است. مثلاً در مدارس، موتور شوفاژخانه بیست و چهار ساعته در کل ماه روشن است. ما از چند مدرسه درخواست کردیم و سنسور هوشمند یا سیستم دیجیتال نصب کردیم تا مثلاً پنج صبح دمای شوفاژخانه بالا بیاید و یازده ظهر به حداقل برسد. با همین کار ساده و فرهنگ‌سازی برای بستن درها و دریچه‌های کولر، بالای شصت تا هفتاد درصد صرفه‌جویی در هزینه محقق شد.
مهدی رضاپور، مدیر اجرایی طرح «مهان»، با اشاره به نتایج موفق این سامانه در کاهش مصرف گاز خانگی، از گسترش آن به حدود 18 استان و برنامه‌ریزی برای ورود به حوزه برق و آب در آینده خبر داد.
به گفته او، مشترکانی که در این سامانه فعال بودند، مصرف گاز خود را ۳۰ درصد کاهش دادند و در مقابل مشترکان خارج از سامانه با افزایش ۱۰ درصدی مصرف مواجه شدند. این طرح با پاداش نقدی روزانه به ازای هر عکس از کنتور، انگیزه مالی برای صرفه‌جویی ایجاد کرده و گواهی صرفه‌جویی آن در بورس انرژی عرضه میشود.
رضاپور تأکید کرد که در بخش‌های عمومی مانند مدارس و ادارات نیز با اقدامات ساده مانند نصب سنسور هوشمند و فرهنگ‌سازی، می‌توان به صرفه‌جویی بالای شصت تا هفتاد درصد دست یافت.
بیشتر بخوانید: